Dla reprodukcji społecznej istotnymi są procesy wzrostu rozwoju gospodarczego. Kryją one w sobie jednak i czynniki sprzyjające im, jak i czynniki je ograniczające. Sytuacja ta wymaga ich oddzielnego rozpatrzenia.

Wzrost a rozwój gospodarczy i rozwój społeczno-gospodarczy.
Reprodukcja społeczna ściśle związana jest z procesami wzrostu i rozwoju gospodarczego. Są to związki dwustronne – z jednej strony jest ona ich efektem, z drugiej zaś jednocześnie procesy wzrostu gospodarczego i rozwoju gospodarczego są jej konsekwencją. Pojęcia te są konstrukcjami niejednoznacznymi . Często są one utożsamiane ze sobą i traktowane synonimicznie. Obok tych dwóch pojęć funkcjonuje jeszcze pojęcie rozwoju społeczno-gospodarczego. Spośród nich pojęciem najwęższym jest wzrost gospodarczy, szerszym od niego jest rozwój gospodarczy, a najszerszym jest rozwój społeczno-gospodarczy.

Wzrost gospodarczy
Pojęciem charakteryzującym procesy reprodukcji społecznej w sposób wąski jest wzrost gospodarczy. Rozumie się go jako proces powiększania z okresu na okres podstawowych wielkości ekonomicznych, zwłaszcza rozmiarów potencjalnego produktu krajowego, potencjalnego realnego produktu narodowego oraz powiększanie zdolności wytwórczych gospodarki. Oznacza on zmianę strumieni dóbr i usług oraz zasobów gospodarczych i poprawę relacji ilościowych produkcji i podziału dóbr i usług, co prowadzi do poprawy ich jakości i zwiększania ich ilości przypadających przeciętnie na każdego członka społeczeństwa. Są nim takie zmiany, które mogą być odwzorowane przez zależności między liczbami jednoznacznie wyrażającymi określone rodzaje strumieni dóbr i usług oraz zasobów w procesie produkcji i podziału.
Wzrost gospodarczy jest pojęciem węższym od rozwoju gospodarczego. Trzeba go również traktować jako główny cel rozwoju ekonomicznego.
Najważniejszymi elementami wzrostu gospodarczego są czynniki sprawcze powodujące zwiększenie strumieni dóbr i usług, stopa wzrostu gospodarczego – która jest podstawową wielkością strategiczną określającą tempo zmian oraz suma dóbr i usług a także ich jakość przypadająca przeciętnie na jednego mieszkańca w danej gospodarce.

Rozwój gospodarczy
Pojęciem szerszym od wzrostu gospodarczego jest pojęcie rozwoju gospodarczego – określane także jako rozwój ekonomiczny. Rozumie się przez nie działalność ludzką wiążącą się z gospodarowaniem to jest z produkcją i podziałem dóbr i usług, przyczyniającą się zarówno do ilościowych jak i jakościowych zmian w strukturze ekonomicznej danego gospodarstwa narodowego. Oznacza on więc tak ilościowe jak i jakościowe zmiany sił wytwórczych, stosunków ekonomicznych, produkcji, struktury i mechanizmu funkcjonowania gospodarki, konsumpcji oraz środowiska naturalnego. Jego rezultatem jest doskonalenie wszystkich jego elementów składowych oraz wzrost ilości i jakości dóbr i usług służących zaspakajaniu określonych potrzeb.
Najważniejszymi składnikami rozwoju gospodarczego są: baza materialna, struktura gospodarki narodowej, mechanizm jej funkcjonowania oraz ilość, jakość i dystrybucja dóbr i usług, a także stan środowiska naturalnego.
Przeciwieństwem rozwoju gospodarczego jest stagnacja gospodarcza i regres gospodarczy. Stagnacja gospodarcza to utrzymywanie się przy braku zmian istotnych wielości ekonomicznych, takich warunków rozwojowych które prowadzą do zahamowania lub poważnego osłabienia wzrostu i zmian strukturalnych w gospodarce. Ma ona charakter względny, bo nie wyklucza pewnych zmian. Może ona wystąpić także w fazie rozwoju gospodarczego. Z kolei regres gospodarczy oznacza reprodukcję zawężoną, to jest cofanie się rozwoju gospodarczego. Powoduje on zahamowanie a w konsekwencji opóźnienie rozwoju gospodarczego.

Rozwój społeczno-gospodarczy
Rozwój społeczno-gospodarczy to proces wyrażający reprodukcję rozszerzoną w skali gospodarki narodowej, a więc zmiany w siłach wytwórczych, produkcji i spożyciu, stosunkach społecznych, środowisku naturalnym i systemie funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa. Składa się na niego rozwój gospodarczy i społeczny.
Rozwój społeczny oznacza zmianę układu stosunków społecznych, struktury społeczeństwa, jego preferencji, społecznych kryteriów i zasad działalności, wzorców zachowań, postaw i świadomości, służących doskonaleniu współżycia i współpracy ludzi i odpowiedniemu ich udziałowi w efektach rozwoju gospodarczego. Jego rezultatem jest powiększenie dorobku
naukowego i kulturalnego, poprawa warunków bytu ludności, wzrost świadczeń społecznych, usprawnienie form współpracy i współistnienia społecznego. Najważniejszymi elementami rozwoju społecznego są: dorobek naukowy i kulturalny, jego jakość i tempo pomnażania, dostępność efektów rozwoju gospodarczego, zmiany we wzorcach, postawach oraz świadomości jednostek i grup społecznych.
Wynikiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest jakość życia, której poprawa zależy od tempa i struktury rozwoju społecznego. Jej wyrazem jest takie ukształtowanie i funkcjonowanie środowiska pracy, środowiska domowego, środowiska poza pracą oraz środowiska naturalnego, aby zasilanie w ich obrębie ludzi w dobra i usługi łagodziło dyskryminacje i uciążliwości ich życia oraz służyło tworzeniu i odtwarzaniu trwałych wartości ludzkich.
Przez jakość życia rozumie się – co znajduje odzwierciedlenie w praktyce działania ONZ – dostępność do dóbr i usług, ich zdolność zaspokajania potrzeb, sposób użytkowania dóbr, stopień aktywności, uczestnictwa i współpracy jednostek oraz społeczeństwa w zachowaniu i przyswajaniu dotychczasowego oraz tworzeniu nowego dorobku materialnego i kulturalno-naukowego, stopień wolności ludzi, a także wielorakość ich form życia i aktów twórczych oraz stan zdrowia psychicznego i fizycznego, uzależniony od wykorzystania nauki i pracy w kształtowaniu stosunków społecznych i stosunków z przyrodą.
We współczesnym świecie procesy wzrostu i rozwoju gospodarczego charakteryzują się:
cyklicznym charakterem kształtowania, pod wpływem z jednej strony mechanizmów rynkowych, a z drugiej strony polityki interwencyjnej państwa;
uwzględnianiem rozwiązań aktywnej polityki społeczno-gospodarczej państwa;
dużym zróżnicowaniem stopy wzrostu gospodarczego w poszczególnych krajach;
koniecznością pokonania szeregu barier rozwojowych – w tym coraz bardziej nabierającą znaczenia barierą ekologiczną;
globalizacją procesów rozwoju gospodarczego.

W polskiej rzeczywistości gospodarczej w ślad za procesami transformacji ustrojowej dokonano również zmiany prowadzonych rachunków narodowych. Rangę podstawowego i odpowiadającego gospodarce rynkowej pełnić zaczął system SNA. Rachunkowość społeczną realizowaną według tego systemu daje się podzielić na dwa segmenty. Pierwszy tworzą rachunki w układzie sektorów instytucjonalnych, drugi natomiast rachunki według rodzajów działalności.
Rozróżnienie między sektorami opiera się o kryterium celów ekonomicznej, funkcji jakie pełnią w procesie produkcji oraz typów zachowań charakterystycznych dla różnych podmiotów gospodarczych. Jeśli za kryterium przynależności podmiotu gospodarczego do sektora instytucjonalnego przyjąć funkcję uważaną za wiodącą dla zachowań gospodarczych podmiotu oraz cel jakiemu on służy, wyróżnia się sześć sektorów instytucjonalnych, a mianowicie: sektor przedsiębiorstw, sektor instytucji finansowych i ubezpieczeniowych, sektor rządowy i samorządowy, sektor gospodarstw domowych, sektor instytucji niezyskownych oraz zagranicę.
Analiza udziału poszczególnych sektorów instytucjonalnych w tworzeniu PKB dowodzi, że największy udział ma sektor przedsiębiorstw i sektor gospodarstw domowych. W dalszej kolejności plasuje się sektor rządowy i samorządowy oraz zagranica. Znikomy jest natomiast udział sektora finansowego i ubezpieczeń społecznych. Najmniejszy zaś sektora instytucji niezyskownych. Udziały te wraz z postępem w prowadzaniu mechanizmów rynkowych i poszerzaniem instytucji im odpowiadających ulegają zmianom.
śledząc zaś tworzenie i podział PKB zauważalna staje się rzeczywista struktura jego poszczególnych elementów . Ponieważ jest on różnicą pomiędzy wartością globalną wyrobów i usług a wartością zużycia pośredniego, punktem wyjścia analizy tworzenia PKB jest wartość globalna wyrobów i usług. Wartość globalna stanowi ona sumę wszystkich wartości (rynkowych i nierynkowych) wytworzonych w danym okresie w całej gospodarce narodowej.
Wartość globalna wyrobów i usług rynkowych obejmuje : przychody ze sprzedaży wyrobów i usług własnej produkcji; marżę handlową wynik z pozostałej sprzedaży (stanowiącej różnicę między wartością sprzedaży składników majątkowych a kosztami sprzedaży tych składników wartość globalną usług, instytucji finansowych i ubezpieczeniowych.
Natomiast wartość globalna usług nierynkowych obejmuje wartość: robót indywidualnego budownictwa wykonywanego; pozyskanie surowców budowlanych pochodzenia miejscowego; usług transportowych świadczonych przez indywidualnych rolników; skupu od ludności płodów runa leśnego oraz odpadów użytkowych.
Elementem określającym wielkość PKB oprócz wartości globalnej jest zużycie pośrednie. Kategoria ta obejmuje wartość wyrobów i usług (krajowych i z importu) zużytych w badanym okresie na cele bieżącej działalności gospodarczej. Składa się na nie: zużycie materiałów (łącznie z paliwami) i energii obcej, zużycie usług obcych, wydatków na podróże służbowe i pozostałe zużycie (np. koszty: reklamy, reprezentacyjne, czynsze, dzierżawa).
Porównanie wielkości PKB z wielkością wartości globalnej wskazuje, że stanowi on wartościowo niewiele ponad połowę jej wielkości. W procesie podziału PKB wyróżnić trzeba jego etap pierwotny, wtórny i ostateczny.
Podział pierwotny PKB obejmuje:
wynagrodzenia brutto i inne koszty pracownice tj. ubezpieczenia społeczne, świadczenia dla pracowników z funduszu socjalnego i mieszkaniowego tworzonych z odpisów w ciężar kosztów jednostek (podmiotów) gospodarki narodowej; oraz inne szacunkowo ustalone koszty (np. wypłaty z tytułu wynalazczości);
podatki związane z produkcją, to jest podatek obrotowy i rolny (podatek VAT od wartości dodanej), podatek od nieruchomości od środków transportu, pozostałe podatki łącznie z opłatami skarbowymi);
dotacje przedmiotowe i inne zwiększenia przychodów;
nadwyżkę operacyjną brutto (obliczaną przez odjęcie od PKB wynagrodzeń brutto i innych kosztów pracowniczych oraz podatków związanych z produkcją a dodanie dotacji przedmiotowych i innych zwiększeń.
W podziale ostatecznym PKB wykorzystywany jest na spożycie(prywatne i zbiorowe) wyrobów i usług oraz na akumulację.
Spożycie prywatne – to spożycie indywidualne gospodarstw domowych (ludności) opłacone z dochodów osobistych, obejmujące wydatki poniesione przez ludność na zakup wyrobów i usług, wartość spożycia naturalnego (samo zaopatrzenie) produktów rolnych pochodzących z własnej produkcji, wartość usług mieszkaniowych…itd.).
Z kolei spożycie zbiorowe – obejmuje wydatki instytucji rządowych i samorządowych na finansowanie wyrobów i usług nierynkowych, których odbiorcą jest społeczeństwo. Składa się na nie spożycie z funduszów społecznych – które stanowi wartość wyrobów i usług nierynkowych przekazywanych nieodpłatnie, finansowanych z funduszów świadczeń społecznych na rzecz ludności (wlicza się do nich wartość usług oświaty, wychowania, ochrony zdrowia, itp.) spożycie ogólnospołeczne – obejmujące spożycie wyrobów i usług nierynkowych, które nie posiadają konkretnych indywidualnych odbiorców (obejmuje one nakłady na działalność naukowo-badawczą, na administracje, wymiar sprawiedliwości, MON, bezpieczeństwo publiczne, itp.).
Akumulacja natomiast obejmuje: wartość nakładów na tworzenie majątku trwałego brutto oraz wartość przyrostu rzeczowych środków obrotowych. Nakładami na tworzenie majątku trwałego brutto – są tylko te nakłady, które zwiększają wartość majątku trwałego (bez ujmowania nakładów będących pierwszym wyposażeniem inwestycyjnym). Stanowią one sumę wartości: nakładów inwestycyjnych na środki trwałe, nakłady na remonty i modernizację, oraz przyrost stada podstawowego. Natomiast wartość przyrostu rzeczowych środków obrotowych – obejmuje wartość przyrostu zapasów materiałów produkcji nie zakończonej, wyrobów gotowych, towarów oraz rozliczeń międzynarodowych, a w rolnictwie wartość przyrostu produkcji roślinnej i zwierzęcej oraz stada podstawowego.
Różnicę między wartością PKB a jej wykorzystaniem w kraju stanowi saldo handlu zagranicznego i sumy niezbilansowane.
Saldem handlu zagranicznego jest nadwyżka EX nad IM lub IM nad EX w zakresie wymiany towarów i usług z zagranicą (w warunkach franco granica polska).
Pozycja zaś sum niezbilansowanych wynika z niedokładności danych sprawozdawczych i szacunków, a także z rozbieżności w stosowanych jednostkach kwalifikacyjnych przyjętego zakresu definicji poszczególnych kategorii. Wielkość tej pozycji oscyluje w granicach 1% PKB.

Określenie efektywności funkcjonowania gospodarki narodowej wymaga odwołania się do analizy rachunków narodowych, przez który rozumie się system pomiaru wielkości dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w danym czasie. Istotą jego jest dostarczenie logicznego i wewnętrznie spójnego zestawu definicji i mierników wytworzonej w danym kraju produkcji i usług, dzięki którym można byłoby ocenić stan całej gospodarki.
Bazą metodologiczną analizy rachunków narodowych jest cały szereg wzajemnie powiązanych kategorii ekonomicznych, takich jak: produkt narodowy brutto (PNB); produkt krajowy brutto (PKB); produkt narodowy netto (PNN); dochód narodowy; oraz wskaźnik dobrobytu ekonomicznego.
W przeszłości w okresie gospodarki planowej rachunki narodowe prowadzone były według metodologii MPS (Material Product System). Obecnie podstawą systemu rachunkowości społecznej jest filozofia SNA (System of National Accounts).
Podstawowymi miernikami rachunkowości społecznej są: produkt krajowy brutto (PKB); produkt narodowy brutto (PNB); produkt narodowy netto (PNN); dochód narodowy (DN) oraz wskaźnik dobrobytu ekonomicznego (DEN).
Zrozumienie istoty rachunku narodowego ściśle związana jest z funkcjonalną stroną systemu gospodarki narodowej – zwłaszcza zaś uwzględnienia w niej – oprócz gospodarstw domowych, przedsiębiorstw oraz jednostek organizacyjnych aparatu państwa, także związków z otoczeniem zewnętrznym, tj. z zagranicą. Za podstawę ujawnienia istoty rachunku narodowego w tej sytuacji przyjąć można model ruchu okrężnego reprodukcji społecznej otwartej gospodarki rynkowej, to jest model składający się z takich elementów, jak: przedsiębiorstwa – państwo – gospodarstwa domowe – zagranica.
Ważną kwestią – z punktu widzenia zrozumienia istoty rachunków narodowych – jest ich egzemplifikacja w polskiej gospodarce. Pomocnym w tym względzie jest podejście obrazujące
wartość globalną wyrobów i usług rynkowych, zużycie pośrednie, produkt krajowy brutto (PKB) i jego podział na spożycie (prywatne i zbiorowe) wyrobów i usług oraz na akumulację. 

Produkt narodowy brutto
PNB (za ang. gross national product – GNP) jest miernikiem całkowitych dochodów osiąganych przez obywateli danego kraju, niezależnie od miejsca (kraju) świadczenia usług przez czynniki produkcji.
PNB jest równy PKB powiększonemu o dochody netto z tytułu własności netto za granicą. Jest on najczęściej stosowanym miernikiem zmian sytuacji gospodarczej kraju. Wynika to z faktu możliwości uniknięcia błędu określenia wartości amortyzacji, jakim to błędem obarczona jest wartość PNN.
PNB trzeba postrzegać:

1) w ujęciu nominalnym i realnym;
2) w przeliczeniu na 1 mieszkańca,
3) jako niedoskonały miernik poziomu dobrobytu i stopnia satysfakcji członków społeczeństwa z działalności gospodarczej.

Produkt narodowy brutto nominalny i realny
PNB nominalny – to miara produkcji wytworzonej w gospodarce narodowej w cenach bieżących. PNB realny – to zaś miara produkcji wytworzonej w gospodarce narodowej w cenach stałych.
Pomiędzy oboma rodzajami PNB zachodzą następujące zależności:
są one prostymi miernikami produkcji wykonanej w gospodarce narodowej której procentowa roczna zmiana informuje o tempie wzrostu gospodarczego, przy czym przy nominalnym PNB jest ona obarczona wpływem inflacji;
realny PNB koryguje nominalny PNB o skutki inflacji i wyraża go w cenach istniejących w pewnym okresie (nazywanym bazowym lub podstawowym). Nie uwzględnia on zatem zmian ogólnego poziomu cen będących wynikiem inflacji.
stosunek nominalnego PNB do realnego PNB odzwierciedlając zmiany cen w całej gospodarce narodowej, pomnożony przez 100 przyjmuje postać wskaźnika zwanego deflatorem PNB.

Realny PNB per capita
Realny PNB per capita – czyli na 1 mieszkańca – jest realnym PNB podzielonym przez liczbę mieszkańców kraju. Informuje on o zmianie stopy życiowej przeciętnego obywatela. Mimo, że jest on bardziej wiarygodnym wskaźnikiem ilości dóbr i usług przypadających na osobę w gospodarce narodowej – jest on jednak wielkością przeciętną. Ilość dóbr i usług dostępna dla konkretnych ludzi zależy bowiem przede wszystkim od sposobu podziału dochodu wytworzonego w gospodarce narodowej.

Produkt narodowy brutto jako niedoskonały miernik
PNB jest także niedoskonałym miernikiem. Wynika to z faktu nie uwzględnienia w rachunku PNB wielu działań gospodarczych i ich wyborów. Są nimi przede wszystkim: działalność o charakterze nierynkowym i jej efekty, dobra uciążliwe do życia powstałe w procesie produkcji jako zanieczyszczenia środowiska; działalność w gospodarstwach domowych tworzą wartości czasu wolnego, aa także produkcja i usługi nie rejestrowane w celu uniknięcia podatków.

Produkt narodowy netto
Produkt narodowy netto – PNN (z ang. net national product – NNP) – nazywany także dochodem narodowym, to PNB pomniejszony o amortyzację. Wynika to z faktu, że część powstałej w GN produkcji brutto musi zostać przeznaczona na odtworzenie zużytego kapitału. Nie może być ona skierowana, ani na konsumpcję, ani na nowe inwestycje powiększające zasób kapitału, ani na wydatki państwa, ani na eksport.
DN to PNN wytworzony w gospodarce. Oblicza się go przez odjęcie amortyzacji od PNB w cenach czynników produkcji. Jest on równoważny takiej ilości pieniędzy, jaką dysponuje gospodarka na wydatki na dobra i usługi, po odłożeniu odpowiedniej ilości pieniędzy, wystarczającej do sfinansowania amortyzacji i utrzymania istniejącego zasobu kapitału na dotychczasowym poziomie.
Amortyzacją jest zaś spożycie kapitału trwałego. Jest ona miarą szybkiego zmniejszania się wartości istniejącego zasobu kapitału w danym okresie, będącego wynikiem jego fizycznego lub ekonomicznego zużycia.

Wskaźnik dobrobytu ekonomicznego
Wskaźnik dobrobytu ekonomicznego – DEN (z ang. net ekonomic welfare – NEW) jest miernikiem (wskaźnikiem) dobrobytu netto, korygującym PNB przez odcięcie od niego “plag”, to jest dodanie wartości dóbr i usług o charakterze nierynkowym oraz włączenie wartości czasu wolnego.
Wartość DEN jest większa od PNB, ale za to tempo jego wzrostu jest niższe niż dynamika PNB. Szacunki (a właściwie ich próby) DEN są bardzo przybliżone i nieprecyzyjne. Niemniej jednak wskazują one wyraźnie na PNB jako na bardzo niedoskonałą miarę dobrobytu w społeczeństwie.
Ponieważ regularne przeprowadzenie i opracowanie pomiarów działalności nierynkowej i nie rejestrowanej produkcji dóbr oraz “plag”, a także jej systematyka pochłaniają sporo czasu, toteż określanie DEN – byłoby bardzo trudne i kosztowne, a niekiedy wręcz niemożliwe, a co za tym idzie odwoływanie się do niego jest bardzo rzadkie. W praktyce więc PNB pozostaje najszerzej stosowanym miernikiem sytuacji gospodarczej kraju. 

Produkt krajowy brutto – PKB (z ang. gross demesic product – GDP) to miernik produkcji wytworzone przez czynniki wytwórcze (produkcji) zlokalizowane na terenie danego kraju, niezależnie od tego, kto jest ich właścicielem. Mierzy więc on wartość produkcji wytworzonej w danym kraju, a więc jest także miarą całkowitych dochodów gospodarstw domowych w danym kraju.
PKB określany jest w znacznym stopniu przez kategorię wartości dodanej oraz ściśle z nią związanym pojęciem dóbr finalnych i dóbr pośrednich.
Przez wartość dodaną rozumie się przyrost wartości dóbr w wyniku określonego procesu produkcji. Oblicza się ją przez odjęcie od wartości dóbr wyprodukowanych w danym przedsiębiorstwie sumy kosztów rzeczowych nakładów czynników produkcji zużytych do produkcji tych dóbr.
Dobrami finalnymi są dobra nabyte przez ostatecznego użytkownika. Stanowią je albo dobra konsumpcyjne zakupione przez gospodarstwa domowe, albo dobra kapitałowe (inwestycyjne) – nabywane przez gospodarstwa domowe. Dobrami pośrednimi są zaś dobra częściowo przetworzone, które stanowią nakład w procesie produkcji w innych przedsiębiorstwach, gdzie są one zużywane.
PKB można mierzyć dwojako w cenach rynkowych uwzględniających podatki pośrednie nakładane na dobra i usługi. Wówczas jest miarą produkcji krajowej łącznie z podatkami pośrednimi na dobra i usługi. Zapisuje się go wówczas formułą:
gdzie:

C – konsumpcja

I – inwestycje

G – wydatki państwowe

W cenach czynników wytwórczych to jest w cenach uzyskiwanych przez producentów, już po zapłaceniu przez niego podatków pośrednich. Wówczas jest o miarą produkcji krajowej z pominięciem podatków pośrednich. Zapisuje się go wówczas formułą:
PKBcr jest większy od PKBcczp o wielkość podatków pośrednich (pomniejszonych o sumę ewentualnych subsydiów do dóbr i usług).
PKBcczp może być prezentowany w oparciu o zastosowanie trzech różnych mierników, ujmujących go od strony produkcji, wydatków i dochodów, dając zawsze identyczne wyniki.

Zrozumienie istoty rachunku narodowego, jak również związanych z nim kategorii makroekonomicznych wymaga odwołania się do funkcjonującej strony systemu gospodarki narodowej, który trzeba dostrzegać jako całość będącą zbiorem wielu milionów podmiotów gospodarczych, których indywidualne decyzje wyznaczają całkowite wydatki w gospodarce, całkowity dochód oraz ogólny poziom produkcji dóbr i usług.
Pełna analiza rachunku narodowego wymaga uwzględnienia w systemie funkcjonalnym gospodarki narodowej – oprócz gospodarstw domowych, przedsiębiorstw (o różnym statusie organizacyjnym i własnościowym) oraz jednostek organizacyjnych aparatu państwa (tak na szczeblu centralnym jak i lokalnym), także związków z otoczeniem zewnętrznym, tj. z zagranicą.
Wobec tak określonych zależności, za podstawę ujawnienia istoty rachunku narodowego przyjąć można model ruchu okrężnego reprodukcji społecznej otwartej gospodarki rynkowej, to jest model składający się z takich elementów, jak: przedsiębiorstwa – państwo – gospodarstwa domowe zagranica. Każdy z nich charakteryzuje się innymi cechami oraz pełni inną rolę.
Państwo jest super podmiotem gospodarczym. Pełni ono rolę organizatora funkcjonowania gospodarki narodowej. Funkcjonuje w oparciu o dochody, których źródłem są:
podatki bezpośrednie (Td) nakładane na płace, czynsze, odsetki, zyski (–> podatek dochodowy);
podatki pośrednie (Te) zwane podatkami od wydatków, np. VAT, akcyza (podatek specjalny obciążający benzynę, papierosy), cła.
Finansuje ono zaś dwa rodzaje wydatków:
pierwszy “G” obejmujący wydatki na zakup dóbr i usług dla sfery zabezpieczającej funkcjonowanie państwa, to jest na płace urzędników państwowych i żołnierzy, zakupu sprzętu bojowego, a także nakłady na inwestycje publiczne, itp. Tworzą one produkcję netto, przyczyniając się jednocześnie do powstania odpowiadających jej dochodów czynników w przedsiębiorstwach dostarczających tę produkcję, powodując ujawnienie się dodatkowej siły nabywczej w gospodarstwach domowych które ujawniają dochody (–> stąd też należy włączyć je do PKB).
drugi, B obejmujący wydatki związane z finansowaniem płatności transferowych i zasiłków (np. emerytury, zasiłki dla bezrobotnych, subwencje dla przedsiębiorstw państwowych, itd.) które nie wiążą się z koniecznością świadczenia w zamian jakichkolwiek dóbr czy usług. Służą one wyłącznie redystrybucji już istniejących dochodów i sił nabywczej od grup ludności będących przedmiotem opodatkowania do ludzi, których państwo subsydiuje.
Przedsiębiorstwa z kolei to podstawowe podmioty gospodarczych, które:
wykorzystują czynniki produkcji dostarczone przez gospodarstwo domowe do wytworzenia dóbr i usług.
płacą gospodarstwom domowym za wykorzystanie czynników produkcji.
sprzedają dobra i usługi gospodarstwom domowym.
Gospodarstwa domowe to – podobnie jak przedsiębiorstwa – podstawowe podmioty gospodarcze, które:
dysponują czynnikami produkcji, które dostarczają przedsiębiorstwom (–> usługi czynników produkcji).
otrzymują dochody od przedsiębiorstw w zamian za dostarczane czynniki wytwórcze (–> dochody czynników produkcji).
wydają dochody na dobra i usługi wytworzone przez przedsiębiorstwa (–> wydatki na dobra i usługi).

Rachunki narodowe – nazywane również rachunkami społecznymi – są zbiorem logicznie powiązanych ze sobą rachunków makroekonomicznych i bilansów opracowywanych w celu przedstawienia komplementarnego obrazu całej gospodarki narodowej. Jako takie stanowią one system wzajemnie powiązanych rachunków. Umożliwiają one również analizę gospodarczych zależności na niższych poziomach agregacji. Jako takie są one zabiegiem bardzo złożonym. Stąd też prezentacja zagadnień stanowiących o niej wymaga skoncentrowania uwagi nie tylko na istocie rachunku narodowego w gospodarce rynkowej, ale również na jego determinantach. Pożądanym podejściem jest również ich egzemplifikacja na przykładzie polskiej gospodarki.

Istota rachunku narodowego w gospodarce rynkowej
Rachunek narodowy – w rozumieniu systemu rachunku narodowego jest zbiorem logicznie powiązanych ze sobą rachunków makroekonomicznych i bilansów jest jednocześnie system pomiaru wielkości dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w danym czasie. Obejmuje on sobą całość zależności gospodarki narodowej, umożliwiając jednocześnie analizę tych zależności na poziomie mezoekonomicznym i mikroekonomicznym. Jego istotą jest dostarczenie logicznego i wewnętrznie spójnego zestawu definicji i mierników wytworzonej w danym kraju produkcji i usług, dzięki którym można byłoby ocenić stan całej gospodarki.
Bazą metodologiczną analizy rachunków narodowych jest cały szereg wzajemnie powiązanych kategorii ekonomicznych.
Są nimi takie kategorie produktu narodowego brutto (PNB); produktu krajowego brutto (PKB); produktu narodowego netto (PNN) – dochodu narodowego (DN) oraz wskaźnika dobrobytu ekonomicznego (DEN).
W praktyce światowej gospodarki funkcjonują dwa systemy rachunków narodowych – system MPS (Material Product System) oraz system SNA (System of National Accounts). Charakteryzują się one odmienną metodologią. Pierwszy z nich wiąże się ściśle z rachunkowością społeczną w gospodarce planowej, drugi zaś z rachunkowością społeczną w gospodarce rynkowej.

Filozofia MPS (Material Product System)
Filozofia MPS (Material Product System) wiąże się ściśle z założeniami ekonomii marksistowskiej oraz funkcjonowaniem gospodarki planowej. Oparta została ona na kilku założeniach, które narzucały tok postępowania w prowadzeniu rachunku społecznego. Konkretyzując je, wskazać trzeba przede wszystkim na:
traktowanie dochodu narodowego jako sumy nowowytworzonych w danym roku i niezużytych w produkcji dóbr materialnych (co jest
założeniem podstawowym);
uznawanie, że wartość nowowytworzona jest rezultatem pracy ludności produkcyjnej i tylko jej rezultatem;
przyjęcie, że nakłady materialne ponoszone przez gałąź produkcyjną dzielą się na dwie części: nakłady bieżące i nakłady inwestycyjne.
Według metodologii MPS dochód narodowy traktowany jako nadwyżka efektów produkcji materialnej nad nakładami ponoszonymi na jej wytworzenie, przedstawiany jest w postaci netto i brutto.
DNn (dochód narodowy netto) – to wartość pracy którą ludność produkcyjna wydatkowała w gałęziach nieprodukcyjnych.
DNb (dochód narodowy brutto) – to DNn powiększony o łączną sumę amortyzacji.
W praktyce ocen stanu gospodarki posługiwano się również kategoriami dochodu narodowego wytworzonego i podzielonego. Dochód narodowy wytworzony to innymi słowy dochód narodowy netto. Dochodem narodowym podzielonym określano zaś dochód narodowy uwzględniający rezultaty handlu zagranicznego.
Ten system rachunkowości społecznej był w ograniczonym stopniu porównywalny z system stosowanym przez kraje gospodarki rynkowej. Stąd też po zapoczątkowaniu procesów przekształceń ustrojowych w byłych krajach socjalistycznych pojawiła się konieczność zmiany systemu rachunków społecznych. Obecnie odejście od tego systemu stało się faktem bezdyskusyjnym i dokonującym się. Ma ono miejsce również w Polsce.

Filozofia SNA (System of National Accounts)
System SNA (System of National Accounts) – to system rachunkowości społecznej realizowanej w gospodarce rynkowej. Stanowi go zbiór wzajemnie powiązanych ze sobą rachunków, z których każdy odzwierciedla i opisuje inny szczególny rodzaj działalności gospodarczej, taki jak: procesy produkcji, procesy tworzenia oraz procesy podziału pierwotnego, wtórnego i ostatecznego dochodów. U podstaw struktury systemu rachunków zgodnego z zaleceniami SNA, leżą przede wszystkim założenia teorii post-keynsowskiej oraz w znacznie mniejszym stopniu teorie monetarystyczne.
Filozofia SNA opiera się na kilku założeniach, narzucających tryb postępowania w rachunkach społecznych. Hasłowo określając je, sprowadzają się one do następujących tez:
każda praca zarobkowa, jeśli zostanie sprzedana lub sprzedane zostaną jej rezultaty, pomnaża poziom dobrobytu narodowego. Jeśli bowiem ktoś kupuje ją lub jej rezultaty, to znaczy, że jest komuś potrzebna. Oznacza to, że każda praca – jeśli jest tylko opłacona, bez względu na jej formę – powinna być traktowana jako zwiększająca produkt narodowy.
każda usługa – jakakolwiek by ona nie była – jeśli staje się aktem zaspokojenia potrzeby, podnosi dobrobyt narodowy i jako taka powinna być wliczana do PKB (GDP) i PNB (GNP).
dobrobyt obywateli w wysokim stopniu zależy od tego, jak owi obywatele mieszkają. W ślad za tym przyjmuje się, że również dom właściciela tworzy PKB i PNB, tzn., że przyjmuje się, że właściciel sam sobie odnajmuje mieszkanie, sam sobie świadcząc usługę. Jej wartość jest równa czynszowi dzierżawnemu, który by płacił, gdyby mieszkanie nie było jego własnością.
zysk – jest wielkością które przedsiębiorstwo samo sobie dostarczyło za działalność gospodarczą; jest ono swoistą zapłatą wypłacaną samemu sobie za utrzymanie produkcji i podnoszenie społecznego dobrobytu.
W systemie rachunków społecznych SNA wyróżnia się rachunki bieżące, rachunki akumulacji oraz bilanse. Dwa pierwsze dotyczą przepływów (potoków) w gospodarce, drugi zaś stanu gospodarki.
Na rachunki bieżące składają się : rachunek produkcji, rachunek tworzenia dochodów, rachunek podziału pierwotnego, rachunek podziału wtórnego dochodów oraz rachunek wykorzystania dochodów oraz rachunek wykorzystania dochodów skorygowanych. Rachunek produkcji to rachunek liczenia produkcji. Przy czym produkcję rozumie się, jako działalność prowadzoną pod kontrolą i na odpowiedzialność jednostki ekonomicznej, która wykorzystuje wkład pracy, kapitał oraz zakupione wyroby i usługi celem wytworzenia nowych produktów. Obejmuje więc ona wytwarzanie rynkowe (wyrobów i usług), wytwarzanie nierynkowe wszystkich produktów z przeznaczeniem na spożycie lub akumulację rzeczową (gdy jej rozmiary są istotne) oraz wytwarzanie nierynkowe usług mieszkaniowych (czyli tak zwane czynsze umowne) i płatne usługi osobiste. Pomija ona natomiast usługi nierynkowe wytwarzane przez gospodarstwa domowe, jakkolwiek bierze pod uwagę wytwarzane przez nie produkty (gdy ich rozmiary są istotne). Wartością bilansującą w rachunku produkcji jest wartość dodana.
Z kolei rachunek tworzenia dochodów jest prezentacją transakcji związanych z procesem produkcji z punktu widzenia producenta. Po jego stronie rozchodowej występują koszty, podatki związane z produkcją, cła i inne opłaty importowe. Po stronie rozchodowej ujmuje się zaś udzielone podmiotom gospodarczym dotacje. Wartością bilansującą w rachunku tworzenia dochodów jest nadwyżka operacyjna.
Kolejnym rachunkiem jest rachunek podziału (redystrybucji) dochodów. Realizowany jest on w tych samych etapach w jakich przebiega redystrybucja dochodów. Pierwszym jego etapem jest rachunek podziału pierwotnego w toku którego dochodzi do podziału wartości dodanej według czynników produkcji (pracy i kapitału) oraz na państwo (rząd i samorząd) – jako podmiotu uczestniczącego w podziale. Podział ten odnosi się do podziału nadwyżki operacyjnej, zaś wielkością bilansującą są dochody pierwotne. Drugim etapem podziału dochodów jest podział dochodów pierwotnych według sektorów instytucjonalnych, w postaci transferu. Odpowiadający tym procesom rachunek wtórnego podziału dochodu narodowego sprowadza się do podziału dochodu do dyspozycji.
Kolejnym rachunkiem jest rachunek rozdysponowania (wykorzystania) dochodów. Jego istotą jest określenie proporcji, w jakich gospodarstwa domowe i inne podmioty gospodarcze rozdysponowują swój dochód do dyspozycji z przeznaczeniem na spożycie i na oszczędności. Przy czym spożycie lokalizowane jest wyłącznie w sektorze gospodarstw domowych, sektorze rządowym i samorządowym oraz w sektorze instytucji niezyskownych. Oszczędności zaś – jako różnica między dochodami do dyspozycji a wydatkami na konsumpcję – traktowane są jako reprezentacja funduszy, które mogą posłużyć do finansowania zakupu nowych środków trwałych.
Ostatnim z wyszczególnionych rodzajów rachunku bieżącego jest rachunek wykorzystania dochodów skorygowanych. Jego istotą jest dokonanie odpowiednich korekt rachunkowych, w wyniku których możliwym staje się przeprowadzenie operacji bilansowania w skali gospodarki narodowej.
Wchodzące natomiast w system rachunków narodowych – obok rachunków bieżących – rachunki akumulacji koncentrują się na odnotowaniu transakcji oraz innych zmian oddziaływujących na różnice między wielkościami występującymi w bilansie otwarcia i bilansie zamknięcia rachunków społecznych. Składa się na nie: rachunek kapitałowy – prezentujący sposób, w jaki z oszczędności finansowane są inwestycje dotyczące różnego rodzaju aktywów niefinansowych; rachunek finansowy – który pokazuje pozyskiwanie oraz rozdysponowanie finansowych aktywów i pasywów; oraz rachunek rewaloryzacja – odzwierciedlający wszystkie inne zmiany, jakie miały miejsce w bilansie otwarcia i zamknięcia, a które nie zostały wykazane w pozostałych rachunkach.

Wskazane główne problemy makroekonomiczne oraz wiążące się z nimi cele w gospodarce rynkowej oceniane są pod kątem ich realizacji – czyli ze względu na realizację zadań z nich wynikających. Pomocnym w tym względzie jest odpowiednia polityka makroekonomiczna wykorzystująca odpowiednie do realizowanych celów narzędzia.
Ponieważ zadana makroekonomiczne (czy jeszcze konkretniej zadania polityki makroekonomicznej) sprowadzić można do czterech podstawowych grup, a mianowicie: dążenia do wysokiego i rosnącego poziomu produktu realnego ukształtowania wysokiego zatrudnienia i niskiego bezrobocia; ustabilizowania lub łagodnego wzrostu poziomu cen oraz stabilnych i zbilansowanych stosunków z zagranicą – podstawowymi rodzajami polityki makroekonomicznej jawią się: polityka fiskalna, polityka monetarna, polityka dochodowa oraz zagraniczna polityka ekonomiczna (polityka międzynarodowych stosunków ekonomicznych).
Polityka fiskalna obejmuje sobą dwa z głównych narzędzi makroekonomicznych, a mianowicie wydatki publiczne oraz system podatkowy. Pierwsze z nich są narzędziem za pomocą których państwa wyznacza relatywną wielkość sektora publicznego i prywatnego oraz określa jaka część PNB ma być przedmiotem konsumpcji publicznej (zbiorowej). Z kolei w systemie podatkowym (czyli inaczej w opodatkowaniu) jako narzędziu polityki fiskalnej należy dostrzec dwie role: – pierwszą – jako oddziaływanie na dochody indywidualne, co wyraża się tym, że zwiększenie podatków skutkuje mniejszą ilością pieniędzy do wydania przez gospodarstwa domowe i prowadzi do obniżenia ich wydatków konsumpcyjnych; oraz drugą – jako oddziaływanie na poziom potencjalnego produktu.
Natomiast polityka monetarna (nazywana również pieniężną) sprowadza się do określania sposobów sterowania podaży pieniądza oraz kształtowaniem odpowiednich związków pomiędzy pieniądzem, produkcją i inflacją.
Trzecim rodzajem polityki makroekonomicznej jest polityka dochodowa – określana również jako polityka płac i cen. Jej istotą jest skłanianie – zarówno metodami przymusu jak i perswazji i namów – do przestrzegania określonych wytycznych kształtowania płac i cen.
Z kolei istotą zagranicznej polityki gospodarczej jest oddziaływanie na powiązania międzynarodowe za pomocą takich instrumentów jak: manipulowanie kursem waluty, nakładanie ograniczeń na obroty w handlu zagranicznym, stosowanie ceł i subsydiów, itp. Dla realizacji tej polityki często sięga się po narzędzia polityki pieniężnej i fiskalnej.
Państwo w każdej rozwiniętej gospodarce rozwiązuje problemy makroekonomiczne wykorzystując jednocześnie wszystkie rodzaje polityk i narzędzi charakterystycznych dla nich. Są one pomocne również przy dokonywaniu wyborów makroekonomicznych między alternatywnymi podstawowymi celami makroekonomicznymi. Jak dowodzi praktyka, państwo staje zawsze przed koniecznością wyboru orientacji rozwojowej – zwłaszcza zaś między wysoką stopą konsumpcji a wysoką stopą wzrostu. Najtrudniejszym do rozwiązania, ze wszystkich problemów makroekonomicznych jest konieczność dokonywania krótkotrwałego wyboru pomiędzy inflacją a bezrobociem. Za politykę obniżenia inflacji trzeba płacić haracz w postaci bezrobocia oraz wielkiej luki produkcyjnej. Również obniżenie bezrobocia wiąże się ze wzrostem inflacji.

Każde społeczeństwo staje przed rozwiązaniem trzech podstawowych problemów ekonomicznych, a mianowicie: co (jakie dobra) należy produkować i w jakich ilościach?; jak się powinno produkować dobra oraz do kogo mają być wytwarzane dobra ? Problemy te rozumiane jako poważne zagadnienia, kwestie, czy też zadania do rozstrzygnięcia (rozwiązania) w obszarze makroekonomii ujawniają się przez pryzmat: produkcji, zatrudnienia i bezrobocia, cen i inflacji oraz międzynarodowych stosunków gospodarczych. Są one rozwiązywane różnymi sposobami; wiążą się zawsze z dokonywaniem wyborów i stanowią istotną część rzeczywistości gospodarczej.
W gospodarce rynkowej obszarem ich rozwiązywania jest rynek dostrzegany w wymiarze globalnym, tak ze strony globalnego popytu jak i globalnej podaży, przy wspomagających działaniach regulacyjnych państwa poprzez politykę makroekonomiczną.
Makroekonomia zajmując się zachowaniem gospodarki jako całości oraz zmianami szeroko traktowanych zjawisk życia gospodarczego swoją uwagę skupia i dąży do rozwiązania czterech ważnych problemów, a mianowicie produkcji, zatrudnieniu, inflacji oraz stosunkach gospodarczych z zagranicą.
Pierwszy z nich uznawany jako podstawowy jest odzewem na dążenie do zapewnienia ciągłości – na jak najwyższym poziomie – procesów reprodukcji gospodarczej. Produkcja dóbr i usług jest ona wyrazem i efektem zastosowania czynników produkcji (siły roboczej, kapitału, ziemi, przedsiębiorczości i technologii). Jej kształtowanie pozostaje w ścisłych związkach z koniunkturą gospodarczą.
Drugim z ważkim problemów makroekonomicznym jest zatrudnienie i bezrobocie. Wiąże się on z realizacją dwóch celów makroekonomicznych, a mianowicie zapewnienia wysokiego zatrudnienia w gospodarce, a przez to jednocześnie dążenia do niskiego poziomu bezrobocia.
Kolejnym z ważnych problemów makroekonomicznych jest inflacja. Wiąże się on z celem zapewnienia stabilności cen przy zachowaniu swobodnej gry sił rynkowych, będąc w praktyce wyrazem braku jego osiągania lub niepełnej (na różnym poziomie) jego realizacji.
Ostatnim ze wskazanych problemów makroekonomicznych są międzynarodowe (zewnętrzne) stosunki gospodarcze danego kraju. Wiążą się one z realizacją celu zapewnienia równowagi w wymianie handlowej oraz zapewnienia stabilności kursu walutowego.
Rozwiązanie tych makroekonomicznych problemów jest zależne w dużej mierze od mechanizmów globalnego rynku, tak jego globalnej (zagregowanej) podaży jak i globalnego (zagregowanego) popytu.
Globalny (zagregowany) popyt to zależność między całkowitą ilością dóbr i usług (czyli wielkością realnego PNB) jaką gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i rząd chcą nabyć a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w określonym czasie. Określają go takie czynniki, jak: wydatki konsumpcyjne, wydatki inwestycyjne, eksport netto i wydatki rządowe.
Zagregowana (globalna) podaż pokazuje zaś zależność całkowitą między ilością produktów (czyli wielkością realnego PNB) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w danym okresie. Czynniki zmiany zagregowanej podaży są: poziom cen, możliwości produkcyjne gospodarki, postęp naukowo-techniczny, siła robocza oraz dostępność i koszty czynników produkcyjnych
Wskazane główne problemy makroekonomiczne oraz wiążące się z nimi cele w gospodarce rynkowej oceniane są pod kątem ich realizacji. Pomocnym w tym względzie jest odpowiednia polityka makroekonomiczna wykorzystująca odpowiednie do realizowanych celów narzędzia. Podstawowymi jej rodzajami są: polityka fiskalna, polityka monetarna, polityka dochodowa oraz zagraniczna polityka ekonomiczna.

Zagregowana – czyli globalna – podaż (AS – z ang. aggregate supply) pokazuje zależność całkowitą między ilością produktów (czyli wielkością realnego PNB) jaką wszyscy producenci w gospodarce chcą zaoferować na sprzedaż, a poziomem cen mierzonym deflatorem PNB w danym okresie. Na jej kształt wpływa szereg czynników oddziaływujących na produkcję w gospodarce. Są nimi: poziom cen, możliwości produkcyjne gospodarki, postęp naukowo-techniczny, siła roboczą, dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania oraz regulacje rządowe.
Pierwszy z czynników kształtowania zagregowanej podaży – to jest poziom cen wpływa na jej zmiany oddziaływając na producentów w całej gospodarce. Gdy poziom cen rośnie, rośnie ilość dóbr i usług oferowanych na sprzedaż, a w ślad za tym przedsiębiorstwa osiągają większe zyski.
Z kolei wpływ możliwości produkcyjnych gospodarki narodowej na zagregowaną podaż wyraża się wpływem poprzez rozszerzenie technicznych możliwości produkcji dóbr i usług. Te zaś tworzone są dzięki inwestycjom, które decydują o zastępowaniu starego i zużytego aparatu wytwórczego nowym. Jeśli przedsiębiorstwa nie będą odtwarzać swego aparatu wytwórczego, to będą zmuszeni do ograniczania produkcji. Jeśli zaś będą chcieli rozszerzać produkcję to muszą podejmować nowe inwestycje – które nie tylko odtworzą zużyty aparat wytwórczy, ale również pozwolą na jego poszerzenie. Pozwoli to bowiem dopiero kreować dalszy wzrost gospodarczy.
Z możliwościami produkcyjnymi gospodarki ściśle związany jest kolejny czynnik – postęp naukowo-techniczny. Dzięki niemu przedsiębiorstwa mogą bowiem nie tylko podnosić jakość swoich produktów, ale również zwiększać ich produkcję. Osiągniecie postępu naukowo-technicznego wiąże się jednak z koniecznością poniesienia nakładów na badania naukowe.
Znaczący wpływ na kształtowanie zagregowanej podaży ma również siła robocza. Przejawia się to jej wpływem w dłuższym okresie na wielkość produkcji. ranga tego czynnika zależna jest w dużej mierze od symbiozy z możliwościami produkcyjnymi gospodarki narodowej oraz postępem naukowo-technicznym, co wyraża się w zwiększeniu wydajności pracy. Efektywność wpływu tego czynnika zależy także od poziomu edukacji ludzi.
Ważnym czynnikiem wpływu na zagregowaną podaż ma również dostępność do czynników produkcji i koszty ich pozyskania. Ma to miejsce zwłaszcza w odniesieniu do tych czynników – a zwłaszcza surowców, które są coraz trudniej dostępne i coraz droższe. Wpływają one bowiem w sposób znaczący na funkcjonowanie całej gospodarki, a zwłaszcza na jej możliwości produkcyjne. Jeśli dostępność – na przykład do czynników surowcowych ulega ograniczeniu ze względy na ich fizyczne pozyskanie lub wzrost ceny, to prowadzi to do ograniczenia zagregowanej podaży.
Na zagregowaną podaż wpływ mają również regulacje podejmowane przez państwo (rząd). Sprowadzają się one do tworzenia – w oparciu o przepisy prawne – ram funkcjonowania gospodarki, które byłyby zgodne nie tylko z bieżącym interesem społecznym ale również z interesem w przyszłości. Przykładem takiego podejścia jest kwestia pogodzenia wymagań ochrony środowiska z możliwościami produkcyjnymi gospodarki.
Każdy z tych czynników przyczynia się w różnym stopniu do kształtowania zagregowanej podaży. Jej wielkość zależna jest od wypadkowej wektorów siły i kierunków działania każdego z tych czynników. W sumie zmiany mogą sprowadzać się do wzrosty lub ograniczenia zagregowanej podaży. Wzrost zagregowanej podaży może nastąpić na przykład przy: obniżeniu kosztów produkcji, zwiększeniu dostępności do czynników produkcji lub obniżeniu cen energii. Oznacza to, że wzrost zagregowanej podaży powodowany jest przez te wszystkie czynniki, które zwiększają możliwości produkcyjne gospodarki lub prowadza do obniżki kosztów produkcyjnych. Do zmniejszenia zagregowanej podaży przyczynić może się zaś: wzrost cen podstawowych nośników energetycznych, spadek produkcyjności pracy lub ograniczenia w wydobyciu surowców.
Zobrazowaniem zagregowanej podaży jest jego krzywa – to jest graficzne pokazanie zależności między wielkością realnego produkt brutto oferowana na sprzedaż przez wszystkie przedsiębiorstwa a poziomem cen mierzonym deflatorem produktu narodowego brutto (Rysunek 6.2.). Gdy poziom cen będzie się zmieniać, to również będzie się zmieniać zagregowana podaż. Krzywa zagregowanej podaży zaś będzie przyjmować różne kształty w zależności od stanu gospodarki narodowej. Jeśli gospodarka narodowa będzie w depresji (lub recesji) – czyli, że jej możliwości produkcyjne będą wykorzystane w małym stopniu, co prowadzić będzie do bezrobocia i spadku poziomu życia ludzi – to krzywa zagregowanej podaży przyjmie kształt prostej poziomej. Oznaczać będzie to, że można zwiększyć produkcję bez podnoszenia poziomu cen, jeśli tylko wystąpi popyt na produkty przedsiębiorstw zwiększających swoją produkcję. Jeśli zaś gospodarka osiągnie stan pełnego zatrudnienia – czyli zaistnieje sytuacja możliwości zatrudnienia wszystkich czynników wytwórczych – to krzywa zagregowanej podaży przyjmie postać prostej pionowej. Oznaczać to będzie, że w tej gospodarce osiągnięto już możliwą wielkość produkcji, a wszelkie próby jej zwiększenia prowadzić będą jedynie do inflacji. Większa produkcję można będzie dopiero osiągnąć w dłuższym okresie po dokonaniu inwestycji zwiększających możliwości produkcyjne gospodarki. Jeśli gospodarka będzie funkcjonować z pewnym poziomem bezrobocia (co jest sytuacja typową) – czyli, że dysponuje ona pewnymi bezczynnymi czynnikami wytwórczymi, których właściciele chcieliby znaleźć dla nich zatrudnienie – to wówczas krzywa zagregowanej podaży przyjmuje nachylenie dodatnie. Pokazuje ona, że możliwe jest zwiększenie produkcji, ale przy jednoczesnym wzroście poziomu cen.
Zmiany zaś zagregowanej podaży zobrazowane poprzez jej krzywa przebiegają w ten sposób, że w przypadku jej zwiększenia ulega ona przesunięciu na prawo, zaś przy jej zmniejszeniu ulega ona przesunięciu na lewo.